શું વિજ્ઞાન વધુ લોકોના જીવ બચાવી શકે છે, શું આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ માનવ ક્ષમતાને નવી રીતે વ્યાખ્યાયિત કરી શકે છે, અને શું ભારત પોતાની વૈજ્ઞાનિક પ્રતિભાને વૈશ્વિક નવીનતામાં પરિવર્તિત કરી શકે છે? આ પ્રશ્નોએ GLS યુનિવર્સિટી ખાતે યોજાયેલા ‘Decoded with Chandni Kapadia’ના એક રસપ્રદ એપિસોડને આકાર આપ્યો. આ કાર્યક્રમમાં જાણીતા વૈજ્ઞાનિક અને લેખક ડૉ. આનંદ રંગનાથન તથા જવાહરલાલ નેહરુ યુનિવર્સિટી (JNU), નવી દિલ્હીનાં પ્રોફેસર અને વૈજ્ઞાનિક ડૉ. શૈલજા સિંહે GLS યુનિવર્સિટીનાં એક્ઝિક્યુટિવ ડિરેક્ટર ડૉ. ચાંદની કાપડિયા સાથે સંવાદ કર્યો.
આ સંવાદની શરૂઆત બંને વૈજ્ઞાનિકોની વ્યક્તિગત સફરથી થઈ. ડૉ. શૈલજા સિંહે જણાવ્યું કે તેમના પિતાની તબીબી સેવા પ્રત્યેની નિષ્ઠા અને ચેપી રોગોની અસરનો પ્રારંભિક અનુભવ તેમની વૈજ્ઞાનિક સંશોધન પ્રત્યેની પ્રતિબદ્ધતા માટે પ્રેરણારૂપ બન્યાં. ત્યારબાદ ચર્ચા એક સહિયારા હેતુ તરફ આગળ વધી: વૈજ્ઞાનિક શોધોને એવા ઉકેલોમાં રૂપાંતરિત કરવી, જે લોકોના જીવનને સુધારી શકે અને જીવ બચાવી શકે.આ પ્રતિબદ્ધતા પર ભાર મૂકતાં ડૉ. આનંદ રંગનાથને કહ્યું, “અમે ઓછામાં ઓછો એક જીવ બચાવવા માંગીએ છીએ.” COVID-19 મહામારીમાંથી મળેલા બોધનો ઉલ્લેખ કરતાં તેમણે શૈક્ષણિક પ્રકાશનોની મર્યાદાથી આગળ વધીને આરોગ્યસંભાળ માટેના વ્યવહારુ ઉકેલો વિકસાવવાના મહત્ત્વ પર ભાર મૂક્યો, ખાસ કરીને રસીના વિકાસ અને મેલેરિયાના સંશોધનના ક્ષેત્રોમાં.ચર્ચામાં ભારતની સંશોધન વ્યવસ્થાની પણ સમીક્ષા કરવામાં આવી. તેમાં અપૂરતી માળખાકીય સુવિધાઓ, વહીવટી અડચણો અને સંશોધન માટેના મર્યાદિત સહયોગ જેવા પડકારો પર પ્રકાશ પાડવામાં આવ્યો. બંને વૈજ્ઞાનિકોએ સંશોધન અને વિકાસને મજબૂત બનાવવા, ખાનગી ક્ષેત્રની ભાગીદારીને પ્રોત્સાહન આપવા અને યુવા સંશોધકોને નવીનતા લાવવા તથા ભારતની વૈજ્ઞાનિક પ્રગતિમાં યોગદાન આપવા માટે અનુકૂળ વાતાવરણ ઊભું કરવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો.આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ ચર્ચાનો એક મુખ્ય વિષય રહ્યો. ડૉ. રંગનાથને વૈજ્ઞાનિક શોધ, દવાઓના વિકાસ અને રોજગાર ક્ષેત્રમાં પરિવર્તન લાવવાની AIની ક્ષમતા અંગે વાત કરી. તેમણે ભારતની પોતાની AI ક્ષમતાઓ વિકસાવવાના મહત્ત્વ પર ભાર મૂક્યો. ડૉ. શૈલજા સિંહે વિજ્ઞાનના શિક્ષણમાં “કરીને શીખવું” (learning by doing) કેટલું મહત્ત્વનું છે તે સમજાવ્યું અને વ્યવહારુ અનુભવો દ્વારા વિવેચનાત્મક વિચારશક્તિ તથા સમસ્યા ઉકેલવાની ક્ષમતાને પ્રોત્સાહન આપવાની વાત કરી. તેમણે યુવાનોમાં માનસિક સ્વાસ્થ્ય સંબંધિત ચિંતાઓ તરફ પણ ધ્યાન દોર્યું અને કલંક કે ભેદભાવ વિના આ મુદ્દાઓને સંબોધવાની જરૂરિયાત જણાવી.સંવાદમાં શાસનવ્યવસ્થા, મીડિયાની જવાબદારી, વિજ્ઞાન અને શૈક્ષણિક ક્ષેત્રમાં મહિલાઓનું પ્રતિનિધિત્વ તથા ઝડપથી બદલાતી દુનિયા માટે વિદ્યાર્થીઓને તૈયાર કરવામાં શૈક્ષણિક સંસ્થાઓની ભૂમિકા અંગે પણ ચર્ચા થઈ. નિખાલસ સંવાદ અને વિચારપ્રેરક રેપિડ-ફાયર પ્રશ્નો દરમિયાન મહેમાનોએ ભારતની ચૂકી ગયેલી તકો, ટેક્નોલોજીકલ પ્રગતિ અને સ્વતંત્ર વિચારશક્તિના મહત્ત્વ અંગે પોતાના વિચારો રજૂ કર્યા.એપિસોડના અંતે ડૉ. શૈલજા સિંહે આ સંવાદને “વિચારવા પ્રેરતી ચર્ચા” તરીકે વર્ણવ્યો — જે વિદ્યાર્થીઓને સ્થાપિત માન્યતાઓ પર પ્રશ્ન ઉઠાવવા અને પરંપરાગત દૃષ્ટિકોણથી આગળ વિચારવા પ્રેરિત કરતી આ વાતચીતને યોગ્ય રીતે રજૂ કરે છે.‘Decoded with Chandni Kapadia’ દ્વારા GLS યુનિવર્સિટી વિજ્ઞાન, શિક્ષણજગત અને જાહેર જીવનનાં પ્રતિષ્ઠિત વ્યક્તિત્વોને વિદ્યાર્થીઓ તથા વિશાળ પ્રેક્ષકવર્ગ સાથે અર્થપૂર્ણ સંવાદ માટે એક મંચ પૂરું પાડવાનું કાર્ય સતત આગળ ધપાવે છે. આ સંવાદે એક વ્યાપક સંદેશ આપ્યો: ભારતનું ભવિષ્ય માત્ર વૈજ્ઞાનિક શોધો અને ટેક્નોલોજીકલ પ્રગતિ પર જ નહીં, પરંતુ જ્ઞાનને સમાજ માટેના અર્થપૂર્ણ પરિવર્તનમાં રૂપાંતરિત કરવાની ક્ષમતા પર પણ નિર્ભર રહેશે.