ભારતમાં ડિજિટલ ઈકોનોમી ઝડપથી ઉભરી રહી છે, સાથે સાથે નવા જોખમ પણ ઉભરી રહ્યા છે, વિદેશી સોફ્ટવેર અને પ્લેટફોર્મ પર વધતી નિર્ભરતા હવે ફક્ત આઈટી સુધી સીમિત સમસ્યા રહી નથી. તે હવે સીધી રીતે આર્થિક સુરક્ષા અને અંકુશો સાથે જોડાઈ છે.
તાજેતરમાં એક મોટી ખાનગી ઓઈલ રિફાઇનિંગ કંપની સાથે જોડાયેલી ઘટનાએ આ જોખમનો પર્દાફાશ કર્યો છે. રાતોરાત હજારો કર્મચારીઓની સિસ્ટમે કામ કરવાનું બંધ કરી દીધુ હતુ. તેની ઈ-મેઇલ, ક્લાઉડ સેવાઓ અને રોજિંદા વપરાતા ડિજિટલ ટુલ્સે અચાનક કામ કરવાનું બંધ કરી દીધું હતું. આ અસર ફક્ત ઓફિસો સુધી મર્યાદિત રહી ન હતી, પરંતુ પેટ્રોલ પંપની દેખરેખ અને સુરક્ષા પ્રણાલીઓ સુધી વિસ્તરી હતી.
આ સમસ્યા સાથે જોડાયેલો અત્યંત મહત્ત્વનો મુદ્દો એ છે કે, આ માત્ર સાયબર હુમલો ન હતો. પરંતુ આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રતિબંધોના કારણે વિદેશી સોફ્ટવેર કંપનીઓએ પોતાની સેવાઓ બંધ કરી હતી. બીજા શબ્દોમાં કહીએ તો, આ નિર્ણય ભારતની બહાર લેવામાં આવ્યો હોવા છતાં તેની અસર સીધી અહીંના વ્યવસાયો અને સેવાઓ પર અનુભવાઈ હતી.
આ ઘટના અત્યંત ગંભીર સવાલ ઉભો કરે છેઃ કંપનીઓ ભારતમાં કાર્યરત હોય અને તેની સિસ્ટમ્સનું નિયંત્રણ વિદેશમાં હોય તો કટોકટીના સમયે કોને પ્રાથમિકતા મળે છે? વર્તમાન પરિસ્થિતિઓ સૂચવે છે કે સંઘર્ષની પરિસ્થિતિઓમાં મોટાભાગે વિદેશી નિયમોને પ્રાથમિકતા મળે છે.
આ જોખમ કોઈ એક ક્ષેત્ર પૂરતું મર્યાદિત નથી. બેન્કિંગ, પાવર, ટેલિકોમ અને ઉડ્ડયન જેવા મહત્વપૂર્ણ ક્ષેત્રોનો નોંધપાત્ર ભાગ પણ વિદેશી સોફ્ટવેર પર આધાર રાખે છે. જો આવી સિસ્ટમો થોડા કલાકો માટે પણ બંધ થઈ જાય, તો અબજો રૂપિયાના વ્યવસાયો અને લાખો લોકોની દૈનિક સેવાઓ પ્રભાવિત થઈ શકે છે.
સામાન્ય નાગરિક માટે, તેના પરિણામો સ્પષ્ટ છે. પેટ્રોલ પંપ પર ઇંધણ પુરવઠો ખોરવાઈ શકે છે, બેન્કિંગ સેવાઓ બંધ થઈ શકે છે, અને ડિજિટલ ચુકવણી જેવી પ્રવૃત્તિઓ અચાનક બંધ થઈ શકે છે. બીજા શબ્દોમાં કહીએ તો, આ અસર લોકોના ખિસ્સા અને રોજિંદા જીવન પર સીધી અસર કરશે.
ડેવલપમેન્ટ ઈકોનોમિસ્ટ અને ભારત સરકારના ભૂતપૂર્વ સચિવ અરુણા શર્મા આ અંગે કહે છે, “આ ફક્ત ટેકનોલોજીનો વિષય નથી; તે સાર્વભૌમત્વનો પ્રશ્ન છે. જો કોઈ બીજા પાસે આપણી સિસ્ટમો બંધ કરવાની ક્ષમતા હોય, તો આપણે સમજવું જોઈએ કે નિયંત્રણ સંપૂર્ણપણે આપણા હાથમાં નથી. ભારતમાં ક્ષમતાનો અભાવ નથી. આપણે શેની જરૂર છે, તો આપણે ડિજિટલ પેમેન્ટ જેવા ક્ષેત્રોમાં પોતાની ક્ષમતાઓને પ્રાધાન્ય આપવાની સાથે પોતાના જ સોફ્ટવેર અને સિસ્ટમ વિકસાવવી જોઈએ.”
પોલિસીના સ્તરે આ તફાવત આપણે સ્પષ્ટપણે જોઈ રહ્યા છીએ. હાલમાં, ભારતમાં કોઈ સ્પષ્ટ કાનૂની માળખું નથી, જે વ્યાખ્યાયિત કરે કે વિદેશી પ્રતિબંધો અહીંના વ્યવસાયો પર કેવી રીતે અને કેટલી હદ સુધી લાગુ થવા જોઈએ. આ જ કારણ છે કે અચાનક લેવામાં આવેલા નિર્ણયો સામે ઘણીવાર કંપનીઓ લાચાર બને છે.
નિષ્ણાતો માને છે કે, ટૂંકા ગાળા માટે ભારતમાં વિદેશી નિર્ણયો સીધા લાગુ ન થઈ શકે તે માટે કાયદા ઘડવાની જરૂર છે. જ્યારે લાંબાગાળે દેશે પોતાના સોફ્ટવેર અને ડિજિટલ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરને મજબૂત બનાવવા જોઈએ, જેથી ધીમે ધીમે નિર્ભરતા ઓછી થઈ શકે.
વિશ્વભરના ઘણા દેશોએ આ દિશામાં પગલાં લીધાં છે. ભારત માટે હવે આ વિકલ્પ નથી પણ જરૂરિયાત છે.
ડિજિટલ યુગમાં, પ્રશ્ન ફક્ત ટેકનોલોજીનો નથી, પરંતુ નિયંત્રણનો છે. અને જ્યારે નિયંત્રણ બહાર હોય છે, ત્યારે જોખમોની ચર્ચા અને શરૂઆત પણ ત્યાં જ નક્કી થાય છે.