તાજેતરમાં દેશની એક અગત્યની સરકારી કંપનીએ “ઘુલનશીલ ખાતરો”ની સપ્લાઈ માટે ઘણી ટેન્ડરો બહાર પાડી છે, જેમાં “મેક ઇન ઇન્ડિયા” ઉત્પાદકોને સ્પષ્ટ રીતે બહાર રાખવામાં આવ્યા છે. આ માત્ર GeM પોર્ટલ સુધી મર્યાદિત નથી, પરંતુ ઘણી સરકારી કંપનીઓ ઈચ્છાપૂર્વક ભારતીય ઉત્પાદકોને બાહ્ય રાખવા માટે MSME અને મેક ઇન ઇન્ડિયા નીતિઓનો દુરૂપયોગ કરી રહી છે.આ અભિગમ પાછળનું મુખ્ય કારણ છે ખાતર નિયંત્રણ આદેશ (FCO)ની જૂની અને અવ્યવસ્થિત પ્રક્રિયા. જ્યાં એક ભારતીય સ્ટાર્ટઅપ માટે દરેક રાજ્યમાં લાયસન્સ, ગોડાઉન અને ઓફિસ હોવી ફરજિયાત છે, ત્યાં ચીન જેવી દેશોથી આવતા ઉત્પાદકો માત્ર એક સાદો પત્ર અપલોડ કરીને પોતાનું ઉત્પાદન બજારમાં વેચી શકે છે – એ માટે કોઈ લાયસન્સ કે રાજ્ય સ્તરની મંજૂરી જરૂર નથી.એફસીઓ મૂળરૂપે 1955ના આવશ્યક વસ્તુ અધિનિયમ હેઠળ ઘડાયેલું હતું, જે સમયે ભારતની ઉત્પાદન ક્ષમતા ખૂબ ઓછી હતી. પરંતુ આજે એ જ વ્યવસ્થા સ્થાનિક ઉત્પાદનમાં સૌથી મોટી અડચણ બની છે – ખાસ કરીને ઘુલનશીલ ખાતર ક્ષેત્રમાં.આઇઆઇએમ નાગપુરના ઇન્ક્યુબેશન મેન્ટર ડો. સુહાસ બુદ્ધે જણાવે છે, “ભારત દર વર્ષે 5 લાખ ટનથી વધુ ઘુલનશીલ ખાતરો આયાત કરે છે, જેનાથી દેશ વિદેશી ચલણ ગુમાવે છે અને સાથે સાથે સ્થાનિક નવીનતા પણ દમ તોડે છે.” તેઓએ ઉમેર્યું કે, “એક સ્ટાર્ટઅપ પર 32 જેટલા એફસીઓ નિરીક્ષકો નીમવામાં આવે છે – જે ભયાનક દબાણ અને ઉદ્યમ માટે અવરોધરૂપ છે. આ ‘આત્મનિર્ભર ભારત’ના વિરુદ્ધ છે.”સીએઆઈપી (ચેમ્બરના એગ્રિ ઇનપુટ પ્રોટેક્શન, અમદાવાદ)ના અધ્યક્ષ જયંતીભાઈ કુંભાણી જણાવે છે કે, “શાયદ જ ભારતમાં બીજું એવું ક્ષેત્ર હશે જ્યાં એક એકમ પર એટલા નિરીક્ષકોનું દબાણ હોય. खाद नियंत्रण आदेशમાં તાત્કાલિક સુધારાની જરૂર છે જેથી ભારત ઘુલનશીલ ખાતરોમાં આત્મનિર્ભર બની શકે.”ઓએએમએ મહારાષ્ટ્રના અધ્યક્ષ વિજય ઠાકુર પણ એ જ વાતનું સમર્થન કરે છે કે રાજ્યવાર લાયસન્સ અને તપાસની ફરજિયાતીથી સ્થાનિક કંપનીઓનો ઉત્સાહ ઘટે છે અને વિદેશી ઉત્પાદકોને મારું મળે છે.એસએફઆઇએ (સોલ્યુબલ ફર્ટિલાઇઝર ઇન્ડસ્ટ્રી એસોસિયેશન)ના રાષ્ટ્રીય સચિવ વિનોદ ગોયલ કહે છે કે, “હવે સમય આવી ગયો છે કે ‘વન નેશન, વન લાયસન્સ’ નીતી અમલમાં મૂકવી જોઈએ અને ઘરેલુ ઉત્પાદકોને એજ સરળતા મળે જે વિદેશી સપ્લાયરોને મળે છે. સાથે નિરીક્ષકોની સંખ્યા મર્યાદિત કરવી જોઈએ અને નોન-સબસિડી ખાતરો માટે આવશ્યક વસ્તુ અધિનિયમથી અલગ એક નવો કાયદો લાવવામાં આવવો જોઈએ.”તેઓએ આગળ જણાવ્યું કે, “ઘુલનશીલ ખાતરોનું સ્થાનિક ઉત્પાદન ધીમે ધીમે વધી રહ્યું છે. હાલમાં જ સ્વદેશી ટેકનોલોજી વિકસાવવામાં આવી છે, પરંતુ તે પણ નીતિ સંદર્ભે અવ્યવસ્થાથી પીડાઈ રહી છે. માર્કેટિંગ કંપનીઓ નિયમનકીય અટકળોથી બચવા માટે ભારતીય ઉત્પાદકોના બદલે આયાત કરેલા ઉત્પાદનોને પ્રાથમિકતા આપે છે.”“ઘુલનશીલ ખાતરોની આયાતમાં વધારો બજારની માંગ અને વિસ્તાર દર્શાવે છે, પણ એનો લાભ ભારતીય એમએસએમઈ ઉદ્યોગકારોને મળતો નથી. આ નીતિગત અસમાનતા એક ગંભીર ભૂલ છે. ચીનનું ઉદાહરણ આપણી સામે છે – વર્ષ 2001–02માં જ્યાં તેમના એમએસએમઈ માત્ર કાચું માલ બનાવતા હતા, આજે તેઓ વિશ્વના અગ્રણી ઉત્પાદકોમાં છે – આ બધું શક્ય થયું છે તેમની દ્રષ્ટિથી ઘડાયેલી નીતિઓ અને વ્યૂહાત્મક રોકાણથી.”“કેન્દ્ર સરકારે આર એન્ડ ડી અને આયાત પરિબળ નિવારક ટેકનોલોજી માટે સહાય શરૂ કરી છે અને એક સ્વદેશી ટેકનોલોજીને સમર્થન પણ મળ્યું છે, પરંતુ જ્યાં સુધી નિયમનકારગત માળખું બદલાશે નહીં, ત્યાં સુધી આ નવીનતા ખેતરો સુધી પહોંચશે નહીં.”એસએફઆઇએ કહે છે કે, રાજ્ય સરકારોની અસંગતતા, નીતિનો દુરુપયોગ અને અધિકારીઓની દમનકારી કામગીરીના કારણે આ ક્ષેત્ર નવીનતાવિહિન બની ગયું છે – જે ‘આત્મનિર્ભર ભારત’ના વિઝન સામે છે.