લેખક:દીપક જગતાપ
………………………………………
રથયાત્રા પાછળ છુપાયેલું આરોગ્યનું વિજ્ઞાન શું કહે છે?
………………………………………અષાઢી બીજ એ ચોમાસાના આરંભનો સમય છે.આ સમય દરમિયાન આંખને અસર કરતાં જીવાણુઓ બહોળા પ્રમાણમાં હોય છે.
………………………………………
જેનાથી આંખનો ચેપ મેડિકલ સાયન્સમાં કન્જક્ટિવાઈટિસનો રોગ ફેલાય છે.
………………………………………
રથયાત્રામાં મગ અને જાંબુનો પ્રસાદ આપવા પાછળ આયુર્વેદનું વિજ્ઞાન છુપાયેલું છે.
………………………………………
મગ અને જાંબુ આંખની રક્તશુદ્ધિ માટે નૈસર્ગિક રીતે ખૂબ ગુણકારી છે.
………………………………………
દેશભરમા નીકળતી રથયાત્રા પાછળ વૈજ્ઞાનિક કારણ પણ રહેલું છે.અષાઢી બીજ એ ચોમાસાના આરંભનો સમય છે. આ સમય દરમિયાન આંખને અસર કરતાં જીવાણુઓ બહોળા પ્રમાણમાં હોય છે. આંખનો ચેપ મેડિકલ સાયન્સમાં કન્જક્ટિવાઈટિસ તરીકે ઓળખાય છે. પ્રાચીન સમયમાં પણ આ રોગની અને તેના નિરાકરણની સ્પષ્ટ ઓળખ હશે એવું રથયાત્રાની પરંપરાના આધારે માની શકાય. કારણ કે, પુરાણોની કથામાં સ્વયં ભગવાનને પણ આંખનો રોગ થયો હોવાની વાત છે.
એ ઉપરાંત રથયાત્રાના પ્રસાદમાં પણ મગ અને જાંબુ આપવામાં આવે છે, જે સાધારણ રીતે અપાતાં પ્રસાદ કરતાં અલગ અને વિશિષ્ટ છે. આયુર્વેદ મુજબ મગ અને જાંબુ આંખની રક્તશુદ્ધિ માટે નૈસર્ગિક રીતે ખૂબ ગુણકારી છે.
રથયાત્રા, ખાસ કરીને અષાઢી બીજના દિવસે યોજાતી જગન્નાથપુરીની રથયાત્રાનું ધાર્મિક અને સાંસ્કૃતિક મહત્વ ઉપરાંત વૈજ્ઞાનિક દૃષ્ટિકોણથી પણ મહત્વપૂર્ણ છે. જેમકે ચોમાસામાં આંખના રોગનું જોખમ વધારે હોય છે. ચોમાસાની શરૂઆત (અષાઢ મહિનો) દરમિયાન ભેજનું પ્રમાણ વધે છે, જે બેક્ટેરિયા અને વાયરસના વિકાસ માટે અનુકૂળ વાતાવરણ બનાવે છે. આ સમયે કન્જક્ટિવાઈટિસ (આંખ આવવી) જેવા રોગો ફેલાવાનું જોખમ વધે છે. આ રોગ મુખ્યત્વે એડેનોવાયરસ અથવા સ્ટેફાયલોકોકસ જેવા બેક્ટેરિયાથી થાય છે, જે ચેપી હોય છે.
પ્રાચીન સમયમાં લોકો આ ઋતુમાં આંખના રોગના જોખમથી વાકેફ હતા. રથયાત્રા દરમિયાન લોકો એકઠા થાય છે, જેનાથી ચેપ ફેલાવાની શક્યતા વધે છે. આથી, રથયાત્રાની પરંપરામાં આરોગ્ય સંબંધિત ઉપાયોનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો હોવાનું અનુમાન લગાવી શકાય.
એ ઉપરાંત રથયાત્રા દરમ્યાન પ્રસાદમાં મગ અને જાંબુનું વિતરણ કેમ કરાય છે.?એનું પણ વૈજ્ઞાનિક મહત્વ છે.મગના આયુર્વેદમાં ગુણ જોઈએ તો મગ પ્રકૃતિમાં ઠંડા, રક્તશુદ્ધિકારક અને પાચન માટે હળવા હોય છે. તેમાં એન્ટીઑક્સિડન્ટ્સ અને એન્ટી-ઇન્ફ્લેમેટરી ગુણ હોય છે, જે આંખના ચેપ અને બળતરાને ઘટાડવામાં મદદ કરે છે.મગમાં વિટામિન A, વિટામિન C, અને ઝિંક જેવા પોષક તત્વો હોય છે, જે આંખના સ્વાસ્થ્ય માટે જરૂરી છે. ઝિંક ખાસ કરીને રોગપ્રતિકારક શક્તિ વધારે છે અને ચેપ સામે લડવામાં મદદ કરે છે.ફણગાવેલ મગ ખાવાથી વ્યક્તિને લાંબા સમય સુધી ભૂખ નથી લાગતી. રથયાત્રામાં ભક્તો રથ સાથે લગભગ 14 કિમીનું અંતર કાપતા હોવાથી તેમને વારંવાર ભૂખ નથી લાગતી તેમજ મગ તેમના શરીરમાં એનર્જી બૂસ્ટરનું કામ કરે છે.
જયારે જાંબુના પણ આયુર્વેદમાં ગુણગાન ગવાયા છે.જાંબુ રક્તશુદ્ધિ, શરીરની ગરમી ઘટાડવા અને બળતરા નિયંત્રણ માટે ઉપયોગી છે. તેનો સ્વાદ પિત્તદોષને શાંત કરે છે, જે આંખની સમસ્યાઓ સાથે સંકળાયેલો હોય છે.જાંબુમાં એન્થોસાયનિન્સ અને વિટામિન C જેવા એન્ટીઑક્સિડન્ટ્સ હોય છે, જે આંખના રેટિનાને મજબૂત કરે છે અને ચેપના જોખમને ઘટાડે છે. તેમાં એન્ટીબેક્ટેરિયલ ગુણ પણ હોય છે, જે કન્જક્ટિવાઈટિસના બેક્ટેરિયા સામે અસરકારક છે.જાંબુ ચોમાસાનું ફળ ગણાય છે અને રથયાત્રા પણ ચોમાસાની શરૂઆતમાં જ યોજાય છે. જાંબુમાં 80% ભાગ પાણી હોય છે, જેથી રથયાત્રામાં લાંબા સમય સુધી ચાલતાં ડિહાઈડ્રેશનની સમસ્યા નથી રહેતી. આ ઉપરાંત જાંબુમાં મેગ્નેશિયમ, ફોસ્ફરસ અને સોડિયમ પણ ભરપૂર પ્રમાણમાં હોય છે, જેથી ભેજવાળા ગરમ વાતાવરણમાં પણ શરીરમાં શક્તિનો સંચાર થાય છે.
રથયાત્રાનું સામાજિક અને આરોગ્યલક્ષી મહત્વ:
રથયાત્રા દરમિયાન લોકો મોટી સંખ્યામાં એકઠા થાય છે, જેનો ઉપયોગ આરોગ્ય સંબંધિત જાગૃતિ ફેલાવવા માટે થઈ શકે છે. પ્રસાદના માધ્યમથી લોકોને ગુણકારી ખોરાક આપવો એ એક પ્રકારનો નિવારક ઉપાય હતો.
રથયાત્રા ચોમાસાની શરૂઆતમાં થાય છે, જ્યારે ખેતીની શરૂઆત થાય છે. મગ જેવા પાકો આ સમયે ઉપલબ્ધ હોય છે, અને તેનો પ્રસાદ તરીકે ઉપયોગ ખેતી અને આરોગ્યને પ્રોત્સાહન આપે છે.
પુરાણોમાં ભગવાન જગન્નાથને આંખનો રોગ થયો હોવાની વાતનો ઉલ્લેખ સાંકેતિક હોઈ શકે છે. આ કથા લોકોમાં આંખના રોગના જોખમ અને તેના નિવારણ પ્રત્યે જાગૃતિ લાવવા માટે હોઈ શકે છે.
રથયાત્રા દરમિયાન ભગવાનની મૂર્તિને રથમાં બેસાડી લોકો સમક્ષ લઈ જવામાં આવે છે, જે એક પ્રકારનું સામાજિક એકતાનું પ્રતીક છે. આ સમયે આરોગ્યલક્ષી પ્રસાદનું વિતરણ લોકોને ચોમાસાના રોગોથી બચાવવાનો પ્રયાસ હોઈ શકેછે
આધુનિક મેડિકલ સાયન્સ કન્જક્ટિવાઈટિસના નિવારણ માટે સ્વચ્છતા, એન્ટીબાયોટિક આઈ ડ્રોપ્સ અને રોગપ્રતિકારક શક્તિ વધારવાની સલાહ આપે છે. મગ અને જાંબુ જેવા ખોરાક આ રોગપ્રતિકારક શક્તિને વધારવામાં નૈસર્ગિક રીતે મદદ કરે છે.આમ રથયાત્રાની પરંપરા દર્શાવે છે કે પ્રાચીન ભારતીય સંસ્કૃતિમાં ઋતુજન્ય રોગોની સમજ અને તેના નિવારણ માટે આયુર્વેદ આધારિત ઉપાયોનો ઉપયોગ કેટલો અદ્વિતીય હતો.
આમ રથયાત્રા પાછળ છુપાયેલું વિજ્ઞાન આરોગ્ય, ખાસ કરીને ચોમાસામાં ફેલાતા આંખના રોગોના નિવારણ સાથે જોડાયેલું છે. મગ અને જાંબુનો પ્રસાદ તરીકે ઉપયોગ એ એક આયુર્વેદિક ઉપાય છે, જે આંખના સ્વાસ્થ્ય અને રક્તશુદ્ધિ માટે ગુણકારી છે. આ પરંપરા દર્શાવે છે કે ધર્મ અને વિજ્ઞાનનું સંનાદ, લોકોના આરોગ્ય અને સામાજિક એકતાને પ્રોત્સાહન આપી શકે છે.