હિંદુ કેલેન્ડર ચંદ્ર આધારિત છે (લગભગ 354 દિવસનું વર્ષ), જ્યારે સૌર વર્ષ લગભગ 365 દિવસનું હોય છે. આ 11 દિવસના તફાવતને એડજસ્ટ કરવા અધિક માસ ઉમેરાય છે
આ વર્ષે મે મહિનાની 17 તારીખે રવિવારે અધિક માસ ઉર્ફે પરસોત્તમ માસનો પ્રારંભ થઈ રહ્યો છે વર્ષના 12 મહિનામાં આ વધારાનો 13મો મહિનો આવ્યો છે. જે પવિત્ર માસ ગણાય છે. આ વધારાનો અધિક માસ કેમ આવે છે અને તેની ગણતરી કેવી રીતે કરવામાં આવે છે તે જાણવા જેવું છે.
અધિક માસ હિંદુ પંચાંગનો વિશેષ માસ છે. આ બંને સૂર્ય અને ચંદ્રની ગતિ વચ્ચેના તફાવતને સંતુલિત કરવા માટે અધિક માસ ઉમેરવામાં આવે છે. હિંદુ કેલેન્ડર ચંદ્ર આધારિત છે (લગભગ 354 દિવસનું વર્ષ), જ્યારે સૌર વર્ષ લગભગ 365 દિવસનું હોય છે. આ 11 દિવસના તફાવતને એડજસ્ટ કરવા. માટેની આ એક ગાણિતિક આ વ્યવસ્થા છે.
અધિક માસ અને ક્ષય માસ બંને ભારતીય હિંદુ/પંચાંગ કેલેન્ડરની રચનામાં આવતા ખગોળીય વિશેષતાઓ છે, જે ચંદ્રવર્ષ અને સૂર્યવર્ષનો તફાવત સમાવવા માટે દાખલ થયાં છે. હવે આપણે અધિક માસ અને ક્ષય માસ ને સમજવાનો અને તેનો તફાવત સમજવાનો પ્રયત્ન કરીશું
### અધિક માસ શું છે?:
“અધિક” એટલે વધારાનો માસ. આ એક વધારાનો ચાંદ્ર માસ છે.જે વર્ષમાં ઉમેરવામાં આવે છે. જ્યારે એક ચાંદ્ર માસ (એક અમાવસ્યાથી બીજી અમાવસ્યા સુધી) દરમિયાન સૂર્ય કોઈ નવી રાશિમાં સંક્રમણ (સંક્રાંતિ) ન કરે, ત્યારે તે માસને અધિક માસ કહેવાય છે. તે લગભગ દર 32-33 મહિને (2 વર્ષ 8 મહિના 16 દિવસે) આવે છે. એક અધિક માસ પછી બીજો 28થી 35 મહિનામાં આવી શકે છે. ભારતીય પંચાંગ મુજબ એક ચંદ્રવર્ષ (લગભગ ૩૫૪ દિવસ) એક સૂર્યવર્ષ (૩૬૫ દિવસ અને ૬ કલાક લગભગ) કરતાં લગભગ ૧૧ દિવસ નાનું હોય છે. આ ફરક ટાળવા માટે લગભગ દર ૩ વર્ષે એક “વધારાનો મહિનો” ઉમેરાતો હોય છે; આને જ અધિક માસ કહે છે.
જે ચાંદ્રમાસમાં સૂર્ય એક રાશિ બદલે ન કરે (એટલે કે દરમિયાન સૂર્ય‑સંક્રાંતિ ન પડે) તે માસને અધિક માસ કહેવામાં આવે છે.
તેને પુરુષોત્તમ માસ પણ કહેવાય છે. આ માસ ભક્તિ, દાન, જપ, વ્રત અને આધ્યાત્મિક કાર્યો માટે ખૂબ શુભ માનવામાં આવે છે. શુભ કાર્યો (લગ્ન, ગૃહપ્રવેશ વગેરે) સામાન્ય રીતે ટાળવામાં આવે છે. ધાર્મિક દૃષ્ટિએ અધિક‑માસમાં નિત્ય‑નૈમિત્તિક કર્મકાંડ (જેમ કે લગ્ન, નામકરણ, ગૃહપ્રવેશ, મુંડન, જનોઈ વગેરે) ટાળવાની પરંપરા છે અને તેનો ઉપયોગ મોટેભાગે ભક્તિ, તપ, દાન, ઉપવાસ અને હનુમાન‑વિષ્ણુ ભક્તિ માટે થાય છે.
### ક્ષય માસ શું છે?
ક્ષય” એટલે ઘટાડો અથવા નાશ. આમાં એક માસ “છોડી દેવામાં” આવે છે અથવા ગણવામાં આવતો નથી.
જ્યારે એક જ ચાંદ્ર માસ દરમિયાન સૂર્ય બે રાશિઓમાં સંક્રમણ કરે (બે સંક્રાંતિ થાય), ત્યારે તે માસને ક્ષય માસ કહેવાય છે. આ ખૂબ જ દુર્લભ છે.લગભગ 140-190 વર્ષમાં એક વાર આવે છે.
માત્ર કાર્તિક, માર્ગશીર્ષ અથવા પૌષ માસમાં જ થઈ શકે છે (સૂર્યની ઝડપી ગતિને કારણે)
ક્ષય માસ તે ઉલટો પ્રકાર છે. ક્યારેક ભાગ્યે જ એવું બને છે કે બે સૂર્ય‑સંક્રાંતિની વચ્ચે એક જ ચાંદ્રમાસ ભરાઈ જાય અને બે વખત સૂર્ય સંક્રાંતિ એક જ ચંદ્રમાસમાં આવી જાય.
આવી સ્થિતિમાં તે માસ બે વખત નથી ગણાતો; બલ્કે એક ચાંદ્રમાસ “ક્ષય” થઈ જાય છે, એટલે કે વર્ષમાં માત્ર ૧૧ મહિના ગણાય છે.
આ ઘટના ખૂબ જ દુર્લભ છે અને સામાન્ય માણસથી લગભગ અજાણી રહે છે.
ક્ષય માસની ગણતરીમાં પણ પંચાંગ‑પદ્ધતિ એવી સમજાવે છે કે ચાંદ્ર અને સૌર વર્ષનો તફાવત યોગ્ય રીતે થતો રહે, નહીં તો તહેવારો અને ઋતુઓ વચ્ચે અંતર વધી જતે.
સરળ સમજ માટે એક ઉદાહરણ લઈએ.જેમકે
અધિક માસ = ચંદ્ર‑કેલેન્ડરમાં લગભગ દર ૩ વર્ષે ઉમેરાતો “એક વધારાનો મહિનો” (૧૩ મહિના થાય).
જયારે ક્ષય માસ = ખૂબ જ દુર્લભ સંજોગમાં બે સંક્રાંતિ એક ચાંદ્રમાસમાં આવવાથી એક મહિનો “ઓછો” ગણાય છે (૧૧ મહિના).
આમ, અધિક અને ક્ષય માસ બંને ભારતીય પંચાંગની ખગોળીય‑ગાણિતિક શુદ્ધતા જાળવવા માટેની પદ્ધતિનો ભાગ છે, જે ચંદ્ર અને સૂર્ય વર્ષની ગણતરીને સમન્વય કરે છે.