આજે, ૮મી નવેમ્બરે, શ્રી લાલકૃષ્ણ અડવાણીજી તેમના જીવનના ૧૦૦મા વર્ષમાં પ્રવેશ કરી રહ્યા છે. આ વર્ષે તેમનો જન્મદિવસ દિવાળીના પવિત્ર તહેવાર સાથે સુમેળ સાધી રહ્યો છે—એવો તહેવાર જે પ્રભુ શ્રી રામ અને દીપક સાથે જોડાયેલો છે. આ સંયોગ ત્યારે થયો છે જ્યારે આપણે જનસંઘની સ્થાપનાના ૭૫ વર્ષ, ડૉ. શ્યામા પ્રસાદ મુખર્જીની ૧૨૫મી જન્મજયંતી અને તાજેતરમાં જ આરએસએસ (RSS)ના ૧૦૦ વર્ષની ઉજવણી કરી રહ્યા છીએ.

આધુનિક ભારતના અનેક મહત્વપૂર્ણ અધ્યાયો સાથે જોડાયેલા હોય તેવા ખૂબ ઓછા લોકો છે. અડવાણીજીનો જન્મ ૮મી નવેમ્બર ૧૯૨૭ના રોજ, દેવ દિવાળીના દિવસે થયો હતો. ૧૯૪૭માં, યુવાવસ્થામાં તેમણે સિંધમાં પોતાની પરિચિત દુનિયા છોડવાની પીડા અનુભવી હતી. તેમણે કોઈપણ પ્રકારના કડવાશ કે રોષ વિના, શૂન્યમાંથી ફરીથી પોતાનું જીવન ઘડ્યું. પ્રતિકૂળ સંજોગોમાં પણ શૂન્યમાંથી સર્જન કરવાની આ ક્ષમતા તેમના વ્યક્તિત્વનો કાયમી હિસ્સો રહી છે. આ ગુણ તેમણે જનસંઘને મજબૂત કરતી વખતે અને બાદમાં ભારતીય જનતા પાર્ટી (ભાજપ)નું નિર્માણ કરતી વખતે દર્શાવ્યો હતો. તેમના ભાજપ અધ્યક્ષ તરીકેના કાર્યકાળ દરમિયાન, ૧૯૮૯માં કોંગ્રેસની બેઠકો ૪૦૦થી ઘટીને ૨૦૦થી નીચે આવી ગઈ હતી, અને ૧૯૯૬માં ભાજપ પ્રથમ વખત સૌથી મોટો પક્ષ બનીને ઉભરી આવ્યો હતો. અડવાણીજીએ કાર્યકર્તાઓની પેઢીઓને તૈયાર કરી અને પક્ષને ‘રાષ્ટ્ર પ્રથમ’ (Nation First)ના સિદ્ધાંત પર આધારિત એક મજબૂત પાયો પૂરો પાડ્યો.

બે વિશેષતાઓ અડવાણીજીને એક નેતા તરીકે હંમેશા અન્ય લોકોથી અલગ પાડે છે. પ્રથમ, તેમની વૈચારિક સ્પષ્ટતા અને બૌદ્ધિક તીક્ષ્ણતા. આ ગુણો તેમના ભાષણો અને લેખનમાં સ્પષ્ટપણે જોવા મળતા હતા. તેમણે તૈયાર કરેલા જનસંઘ અને ભાજપના ઠરાવો આજે પણ વાંચવા યોગ્ય છે, જ્યારે તેમના ઇન્ટરવ્યુ હંમેશા સચોટ અને ધારદાર રહેતા હતા. બીજું, ભારતીય રાજકારણના એક મોટા વર્ગ દ્વારા વર્ષો સુધી પ્રચારિત કરવામાં આવેલા ‘છદ્મ-ધર્મનિરપેક્ષતા’ (pseudo-secularism)ના ઢોંગને તેમણે જે રીતે ખુલ્લો પાડ્યો, તે નોંધપાત્ર છે.અડવાણીજીએ દરેક જવાબદારી અત્યંત ખંત અને નિષ્ઠા સાથે નિભાવી. આરએસએસ (RSS) પ્રચારક તરીકે, અડવાણીજીએ શરૂઆતમાં રાજસ્થાનના વિવિધ વિસ્તારોમાં કામ કર્યું. ત્યાંથી તેઓ દેશની રાજધાની દિલ્હી આવ્યા, જ્યાં તેમણે અટલજી સાથે મળીને કામ કરવાનું શરૂ કર્યું. ઇતિહાસ સાક્ષી છે કે બે દિગ્ગજ રાજકીય નેતાઓ દાયકાઓ સુધી એકબીજાના સ્પર્ધક બન્યા વિના, પરસ્પર સહયોગથી સાથે કામ કરે તેવું ભાગ્યે જ જોવા મળે છે. અડવાણીજી અને અટલજીએ એક અદ્ભુત ઉદાહરણ પૂરું પાડ્યું. તેમણે સાથે મળીને ભારતીય રાજકારણની દિશા બદલી નાખી.

અડવાણીજી જ્યારે દિલ્હી આવ્યા, ત્યારે તે શહેર દેશના ભાગલાની ભયાનકતામાંથી બહાર આવવા મથામણ કરી રહ્યું હતું. તેમણે ‘જનસંઘ’ને વધુ મજબૂત બનાવવામાં પોતાને સંપૂર્ણ સમર્પિત કરી દીધા. ૧૯૬૭માં, અડવાણીજી દિલ્હી મેટ્રોપોલિટન કાઉન્સિલના અધ્યક્ષ બન્યા, જ્યાં તેમણે સ્વર્ગસ્થ વિજય કુમાર મલ્હોત્રાજી (જેઓ ચીફ એક્ઝિક્યુટિવ કાઉન્સિલર બન્યા હતા) સાથે મળીને કામ કર્યું.

૧૯૭૦માં અડવાણીજીની સંસદીય સફરની શરૂઆત થઈ. સંસદમાં તેમણે રજૂ કરેલા વિચારો અને મુદ્દાઓને તમામ રાજકીય પક્ષો તરફથી પ્રશંસા મળી છે. સાંસદ તરીકે, અને બાદમાં બંને ગૃહોમાં વિરોધ પક્ષના નેતા તરીકે તેમજ સત્તાધારી પક્ષના સભ્ય તરીકે પણ તેમણે પોતાની આગવી છાપ છોડી. સંસદીય જવાબદારીઓ હોવા છતાં, તેઓ વારંવાર સમગ્ર ભારતનો પ્રવાસ કરતા અને લોકો સાથે મુલાકાત કરતા હતા.

મને ૧૯૯૧ની લોકસભા ચૂંટણી સ્પષ્ટપણે યાદ છે. એવું નક્કી કરવામાં આવ્યું હતું કે અડવાણીજી બે બેઠકો પરથી લોકસભા ચૂંટણી લડશે, જેમાંની એક ગાંધીનગર હતી. ગુજરાત સાથે તેમનો જૂનો નાતો હતો. દેશના ભાગલા પછી તેમના પિતા કચ્છમાં સ્થાયી થયા હતા. અડવાણીજી ગુજરાતમાંથી રાજ્યસભાના સાંસદ પણ રહી ચૂક્યા હતા. તેથી, આ એક રીતે ‘ઘર વાપસી’ જેવું હતું. ભાજપ સંગઠનમાં સક્રિય હોવાને કારણે, મને તેમના ઉમેદવારી પત્રો તૈયાર કરવામાં મદદ કરવાનું અને સમગ્ર ચૂંટણી પ્રચાર દરમિયાન તેમને સહયોગ આપવાનું સૌભાગ્ય મળ્યું હતું. ગાંધીનગરની જનતાએ તેમને વારંવાર સંસદમાં મોકલ્યા. ગાંધીનગરના મતદાર તરીકે, મને પણ અનેક પ્રસંગોએ અડવાણીજીને મત આપવાનું સૌભાગ્ય મળ્યું છે. તેમણે પોતાના મતવિસ્તાર પ્રત્યે જે કાળજી અને ધ્યાન આપ્યું, તે ખરેખર શીખવા જેવું છે.

‘કટોકટી’ (ઇમરજન્સી)નો સમયગાળો અડવાણીજીના જીવનમાં એક નિર્ણાયક વળાંક હતો. લોકશાહીને બચાવવા અને બંધારણનું રક્ષણ કરવાના સંઘર્ષમાં તેઓ સૌથી આગળ હતા. તેમના અનુભવો તેમના પુસ્તક ‘અ પ્રિઝનર્સ સ્ક્રેપ-બુક’ (A Prisoner’s Scrap-Book) માં સ્થાન પામ્યા. આ પુસ્તકના એક ભાગમાં, જેનું શીર્ષક ‘અ ટેલ ઓફ ટુ ઇમરજન્સીઝ’ (A Tale of Two Emergencies) હતું, તેમાં જૂન ૧૯૭૫થી ભારતમાં બનેલી ઘટનાઓ અને ૧૯૩૩માં નાઝી જર્મનીમાં બનેલી ઘટનાઓ વચ્ચેની આશ્ચર્યજનક સમાનતાઓને ખૂબ સુંદર રીતે સમજાવવામાં આવી હતી.અડવાણીજી એક પ્રખર વિરોધ પક્ષના નેતા હતા, પરંતુ તેટલા જ કુશળ વહીવટકર્તા પણ હતા. ૧૯૭૭માં જ્યારે જનતા સરકાર સત્તામાં આવી, ત્યારે અડવાણીજી માહિતી અને પ્રસારણ મંત્રી બન્યા. એ વાત સર્વસ્વીકૃત છે કે આ વિભાગમાં તેમનું કામ અત્યંત પ્રભાવશાળી રહ્યું હતું. નાયબ વડાપ્રધાન અને ભારતના સૌથી લાંબા સમય સુધી સેવા આપનારા ગૃહમંત્રીઓમાંના એક તરીકે, તેમણે ભારતની સુરક્ષા વ્યવસ્થાને મજબૂત કરવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી હતી. આપણા સુરક્ષા દળોના જીવનને બહેતર બનાવવા માટે તેમણે કરેલા કાર્યોને ખૂબ જ આદર અને સ્નેહ સાથે યાદ કરવામાં આવે છે. આતંકવાદ સામેના તેમના સ્પષ્ટ અને મક્કમ વલણને કારણે જ ભારતને એક કડક આતંકવાદ વિરોધી કાયદો મળ્યો.

અલબત્ત, અડવાણીજીના જીવનની એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ ઘટના એટલે સોમનાથથી અયોધ્યા સુધીની ‘રથયાત્રા’. આ યાત્રાએ ભારતીય સમાજની દિશાને સકારાત્મક વળાંક આપ્યો. હું તેને મારું સૌભાગ્ય માનું છું કે મને આ યાત્રામાં તેના વિચારના તબક્કાથી લઈને તેના અમલીકરણ સુધી સામેલ થવાની તક મળી. જ્યારે આ યાત્રા શરૂ થઈ ત્યારે સોમનાથમાં હાજર રહેવું એ એક વિશેષ અનુભવ હતો. આવી યાત્રા ખૂબ જ કઠિન હોઈ શકે છે; તેમાં લાંબા કલાકો સુધી કામ કરવું, સતત પ્રવાસ કરવો, શારીરિક ક્ષમતા જાળવી રાખવી અને થાક હોવા છતાં પોતાના લક્ષ્ય પર ધ્યાન કેન્દ્રિત રાખવાની ક્ષમતા હોવી જરૂરી છે. અડવાણીજીમાં આ પ્રકારની સહનશક્તિ અને દ્રઢતા જોવા મળતી હતી.

અડવાણીજી હંમેશાં સિંધી સંસ્કૃતિ સાથે જોડાયેલા રહ્યા. તેમણે કરેલા અન્ય પ્રયાસોમાં લેહ નજીક ‘સિંધુ દર્શન પૂજા’ને લોકપ્રિય બનાવવાનો સમાવેશ થાય છે. હું પોતે પણ અડવાણીજી અને જ્યોર્જ ફર્નાન્ડિસજી સાથે આવી એક પૂજામાં સામેલ થયો હતો. અડવાણીજીની આ અદ્ભુત જીવનયાત્રાનો ઉલ્લેખ કમલા અડવાણીજીના ઉલ્લેખ વિના અધૂરો ગણાય. તેમના સમગ્ર જાહેર જીવન દરમિયાન, કમલાજી તેમના માટે સતત શક્તિ અને ટેકાનો સ્ત્રોત રહ્યા હતા. કરાચીમાં ઉછરેલા અડવાણીજીએ કદાચ ક્યારેય કલ્પના પણ નહીં કરી હોય કે તેમનું જીવન કઈ દિશામાં આગળ વધશે. કૃતજ્ઞતા વ્યક્ત કરતા, ભારતની જનતાએ ૨૦૨૪માં તેમને ‘ભારત રત્ન’થી સન્માનિત કર્યા. અડવાણીજી હવે તેમના જીવનના સોમા વર્ષમાં પ્રવેશ કરી રહ્યા છે, ત્યારે હું પ્રાર્થના કરું છું કે તેમને ઉત્તમ સ્વાસ્થ્ય પ્રાપ્ત થાય અને તેઓ હંમેશની જેમ આપણા સૌને પ્રેરણા આપતા રહે.