અલ-નીનો એક એવી કુદરતી પ્રક્રિયા છે, જેમાં પ્રશાંત મહાસાગરનું પાણી સામાન્ય કરતાં વધુ ગરમ થઈ જાય છે અને તેના કારણે આખા વિશ્વના હવામાનમાં મોટો ફેરફાર થાય છે. ભારતમાં અલ-નીનોની અસરને લીધે ચોમાસું નબળું પડે છે અને વરસાદ ઓછો થાય છે. વર્ષ 2026માં અલ-નીનો વધુ મજબૂત બની રહ્યો હોવાથી ભારતીય હવામાન વિભાગ (IMD)નો અંદાજ છે કે આ વખતે દેશમાં સામાન્ય કરતાં માત્ર 90 ટકા જ વરસાદ પડશે, જે છેલ્લા 11 વર્ષનું સૌથી નબળું ચોમાસું હોઈ શકે છે.
મુંબઈમાં મોડું પણ ધમાકેદાર ચોમાસું: ઠેર-ઠેર પૂરની સ્થિતિ
જૂન 2026માં મુંબઈ અને મહારાષ્ટ્રના દરિયાકાંઠાના વિસ્તારોમાં ચોમાસું મોડું શરૂ થયું હતું, પરંતુ તેનું આગમન ખૂબ જ ધમાકેદાર રહ્યું હતું. એક જ દિવસમાં 79 મિલીમીટરથી વધુ વરસાદ ખાબકતા રસ્તાઓ પર પાણી ભરાઈ ગયા હતા, ટ્રાફિક જામ થયો હતો અને નીચાણવાળા વિસ્તારોમાં પૂર જેવી સ્થિતિ સર્જાઈ હતી.
આ ભારે વરસાદને કારણે જળાશયોમાં પાણીની સારી એવી આવક થઈ છે, જે અગાઉ ઘટીને માત્ર 10% જ રહી ગઈ હતી. અલ-નીનોની અસર હોવા છતાં, અરબ સાગર અને પશ્ચિમ ઘાટ તરફથી મળેલા ભેજને કારણે આ વરસાદ પડ્યો હતો. નિષ્ણાતોના મતે, ક્લાઈમેટ ચેન્જ અને શહેરની નબળી ડ્રેનેજ સિસ્ટમના લીધે આવી પરિસ્થિતિ વધુ ગંભીર બની રહી છે.
દિલ્હી અને ઉત્તર ભારતમાં દુષ્કાળ જેવી સ્થિતિ
બીજી તરફ, દિલ્હી, પંજાબ અને હરિયાણા સહિત ઉત્તર ભારતના ઘણા ભાગોમાં જૂન મહિનો સાવ કોરો ગયો છે. વરસાદ ન પડવાને લીધે તાપમાન ખૂબ ઊંચું રહ્યું છે અને અસહ્ય બફારાના કારણે લોકોને ગરમીથી કોઈ રાહત મળી નથી. સામાન્ય રીતે અલ-નીનો ઉત્તર-પશ્ચિમ ભારતમાં વરસાદ ઓછો કરે છે. આ વખતે મોનસૂન ટ્રફ દક્ષિણ તરફ હોવાથી ઉત્તર ભારતમાં ભેજવાળી હવાઓ પહોંચી શકી નથી અને વેસ્ટર્ન ડિસ્ટર્બન્સ પણ નબળો રહ્યો છે. વરસાદની આ ખેંચને કારણે ખરીફ પાકની વાવણી અટકી પડી છે, જેના લીધે ખેડૂતો ભારે ચિંતામાં મુકાયા છે.અલ-નીનો કેમ ચોમાસાને કરે છે અસમાન?
અલ-નીનો પૃથ્વી પરની પવનની પ્રક્રિયા એટલે કે ‘વોકર સર્ક્યુલેશન’ને બદલી નાખે છે. સામાન્ય દિવસોમાં પ્રશાંત મહાસાગરનો પૂર્વીય ભાગ ઠંડો અને પશ્ચિમી ભાગ ગરમ હોય છે, જે ભારત તરફ ભેજવાળા પવનો લાવે છે. પરંતુ અલ-નીનોના કારણે ગરમ પાણી પૂર્વ તરફ ફેલાઈ જાય છે, જેથી ભારત તરફ આવતા ચોમાસાના પવનો નબળા પડે છે. જોકે, ‘ઇન્ડિયન ઓશન ડાયપોલ’ (IOD) જેવી બાબતો પણ આના પર અસર કરે છે; જો IOD પોઝિટિવ હોય તો તે અલ-નીનોની ખરાબ અસરને થોડી ઓછી કરી શકે છે. વર્ષ 2026માં ચોમાસાની ગતિ ધીમી રહી છે અને જૂન મહિનામાં જ 40%થી વધુ વરસાદની મોટી અછત સર્જાઈ છે, તેથી હવે પછીના મુખ્ય મહિનાઓ જુલાઈ અને ઓગસ્ટ પર જ બધો આધાર રહેશે.
ક્યાં સુધી રહેશે આ ગંભીર સ્થિતિ?
હવામાન વિભાગ (IMD)ના જણાવ્યા અનુસાર, અલ-નીનો વર્ષ 2026ની ચોમાસાની આખી સીઝન (જૂનથી સપ્ટેમ્બર) દરમિયાન ચાલુ રહેશે અને શિયાળામાં તે વધુ મજબૂત બની શકે છે. વરસાદની આ અનિયમિતતા જુલાઈના અંત કે ઓગસ્ટ મહિના સુધી જોવા મળી શકે છે. આ દરમિયાન દેશના મોટાભાગના વિસ્તારો કોરા રહેશે, જ્યારે કેટલાક વિસ્તારોમાં ટૂંકા ગાળામાં જ એટલો ભારે વરસાદ પડી જશે કે ત્યાં પૂર જેવી સ્થિતિ સર્જાશે. સપ્ટેમ્બર મહિનામાં પરિસ્થિતિમાં થોડો સુધારો થવાની આશા છે, પરંતુ એકંદરે આ વર્ષ પાણીની અછત, ખેતીમાં નુકસાન અને મોંઘવારી વધારનારું સાબિત થઈ શકે છે.
કૃષિ, અર્થતંત્ર અને ભવિષ્યનો રોડમેપ
નબળા ચોમાસાના કારણે ડાંગર, મકાઈ અને સોયાબીન જેવા ખરીફ પાકોને મોટું નુકસાન થઈ શકે છે. જળાશયો પૂરા ન ભરાવાને કારણે પીવાના પાણી અને સિંચાઈની સમસ્યા ઉભી થશે. દિલ્હી જેવા શહેરોમાં ગરમી અને સૂકું વાતાવરણ આરોગ્યની સમસ્યાઓ વધારશે, જ્યારે મુંબઈમાં પૂરથી ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પર બોજ વધશે.આ પરિસ્થિતિને પહોંચી વળવા માટે સરકારે પાક વીમો, જળ સંરક્ષણ અને દુષ્કાળ વ્યવસ્થાપન પર તાત્કાલિક ધ્યાન આપવાની જરૂર છે. ખેડૂતોએ વૈકલ્પિક પાકો અને આધુનિક સિંચાઈ પદ્ધતિઓ અપનાવવી પડશે. લાંબા ગાળે ગ્રીન એનર્જી અને વન સંરક્ષણ દ્વારા જ ક્લાઈમેટ ચેન્જને કાબૂમાં લઈ શકાશે. મુંબઈનું પૂર અને દિલ્હીની સૂકી ધરતી આપણને ચેતવણી આપે છે કે પ્રકૃતિના સંકેતો સમજીને આપણે અત્યારથી જ સાવધ થવું પડશે.