India, 2026: ‘ધ લેન્સેટ રીજનલ હેલ્થ – વેસ્ટર્ન પેસિફિક’ ના તાજેતરના અભ્યાસમાં અત્યાર સુધી નોંધાયેલા રાષ્ટ્રીય ધૂમ્રપાનના દરોમાં સૌથી ઝડપી ઘટાડા પૈકીનો એક ઘટાડો નોંધાયો છે. 20મી સદીના મધ્યમાં ન્યુઝીલેન્ડમાં પુરુષોમાં દૈનિક ધૂમ્રપાન આશરે 40% અને મહિલાઓમાં એક તૃતીયાંશ (આશરે 33%) હતું, જે પરંપરાગત તમાકુ નિયંત્રણ હેઠળ 2015-16 સુધીમાં ઘટીને 15% થયું હતું. ત્યારબાદ, 2018/19 માં જ્યારે સુરક્ષિત નિકોટિન વિકલ્પોને ધૂમ્રપાન છોડવાના સાધન તરીકે સત્તાવાર માન્યતા આપવામાં આવી, ત્યારે 2022-23 સુધીમાં આ દર ઘટીને 7% થી પણ નીચે આવી ગયો.
ડૉ. સૌરભ તોમર એમબીબીએસ, એમડી પલ્મોનરી મેડિસિન, ઇન્ટરવેન્શનલ પલ્મોનોલોજિસ્ટ, આકાશ હેલ્થકેર, દ્વારકા, નવી દિલ્હી) નોંધે છે કે, “લેન્સેટ અભ્યાસ એ જ વાતની પુષ્ટિ કરે છે જે ડોક્ટરો ક્લિનિકમાં જુએ છે: પરંપરાગત તમાકુ નિયંત્રણની એક મર્યાદા (સીલિંગ ઇફેક્ટ) હોય છે. ન્યુઝીલેન્ડ પાસે પ્લેન પેકેજિંગ, ગ્રાફિક ચેતવણીઓ અને એક દાયકા સુધી એક્સાઇઝ ડ્યુટી (ટેક્સ) માં વધારો કરવા જેવી વર્લ્ડ હેલ્થ ઓર્ગેનાઈઝેશન ની સંપૂર્ણ ટૂલકિટ હોવા છતાં, ધૂમ્રપાનમાં માત્ર ધીમે-ધીમે જ ઘટાડો થયો હતો. મોટો બદલાવ ત્યારે આવ્યો જ્યારે 2018/19 માં નિયંત્રિત અને નોંધપાત્ર રીતે ઓછા નુકસાનકારક નિકોટિન વિકલ્પોને ધૂમ્રપાન છોડવાના સાધનો તરીકે માન્યતા આપવામાં આવી અને પુખ્ત વયના લોકો માટે તે ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવ્યા. વિજ્ઞાન દર્શાવે છે કે તે તમાકુનું દહન (બળવું) છે, નિકોટિન નહીં, જે 7,000 થી વધુ એવા રસાયણો પેદા કરે છે જે ફેફસાંનું કેન્સર, સીઓપીડી અને હૃદય રોગનું કારણ બને છે. ભારતની નીતિમાં આ તફાવત દેખાવો જોઈએ.”
ડૉ. સતીશ કુમાર (સીનિયર કન્સલ્ટન્ટ ઇન્ટરનલ મેડિસિન, પેસિફિક વન હેલ્થ હોસ્પિટલ, નવી દિલ્હી) કહે છે કે, “જો કે ભારત અને ન્યુઝીલેન્ડ ભૌગોલિક સ્થિતિ અને સ્વાસ્થ્ય પ્રણાલીમાં ભિન્ન છે, પરંતુ તમાકુની નિર્ભરતાની રોગચાળો (એપિડેમિઓલોજી) અને નિકોટિન ફાર્માકોલોજી સાર્વત્રિક છે. લેન્સેટ અભ્યાસ દર્શાવે છે કે પરંપરાગત માંગ-ઘટાડાની નીતિઓ, ભલે જરૂરી હોય, પરંતુ ઝડપી ઘટાડા માટે અપૂરતી છે, ખાસ કરીને વંચિત જૂથોમાં. ન્યુઝીલેન્ડના ડેટા દર્શાવે છે કે નોંધપાત્ર રીતે ઓછા નુકસાનકારક નિકોટિન વિકલ્પોની નિયંત્રિત સુલભતા દ્વારા આવેલો બદલાવ પરંપરાગત પગલાંનો પૂરક બન્યો અને પ્રગતિને વેગ આપ્યો, જ્યાં દાયકાઓથી માત્ર સામાન્ય ફાયદો જ થતો હતો. ભારતમાં તમાકુના કારણે થતા વાર્ષિક 13.5 લાખ મૃત્યુ એ એક નીતિગત વેરિયેબલ (બદલી શકાય તેવી સંખ્યા) છે, કોઈ નિશ્ચિત આંકડો નથી.”
‘જોઇનપોઇન્ટ રીગ્રેસન એનાલિસિસ’ – એક આંકડાકીય પદ્ધતિ જે ચોક્કસ સમય નક્કી કરે છે જ્યારે કોઈ ટ્રેન્ડ (પ્રવાહ) ની દિશા બદલાય છે અને તે કેટલી ઝડપથી બદલાય છે તેનું માપન કરે છે, તેનો ઉપયોગ કરીને સંશોધકોએ પુષ્ટિ કરી છે કે ધૂમ્રપાનના ઘટાડાના વાર્ષિક દરમાં 3.5% થી 17.9% સુધીનો પાંચ ગણો વેગ આવ્યો છે. ભારત, જે 13.5 કરોડ ધૂમ્રપાન કરનારાઓનું ઘર છે અને તમાકુ સંબંધિત સ્વાસ્થ્ય સમસ્યાઓનો વિશ્વનો સૌથી મોટો બોજ ઉઠાવી રહ્યું છે, તેના માટે આ તારણો એક સમયસરનો અને પુરાવા-આધારિત સંદર્ભ પૂરો પાડે છે.
ન્યુઝીલેન્ડનો અનુભવ દર્શાવે છે કે યુવાનોના રક્ષણની સાથે-સાથે પુખ્ત વયના લોકોમાં ધૂમ્રપાન કેવી રીતે ઘટાડી શકાય છે — એક એવું સંતુલન જેની ભારતની નિયમનકારી ચર્ચાઓમાં વારંવાર ચર્ચા થાય છે. ઉંમરની મર્યાદા (18 વર્ષ), ફ્લેવર પર પ્રતિબંધો, ડિસ્પોઝેબલ વેપ્સ પર પ્રતિબંધ અને નિકોટિન મર્યાદા સાથે નિયમો કડક કર્યા પછી, 14-15 વર્ષના બાળકોમાં દૈનિક ધૂમ્રપાન ઐતિહાસિક નીચલા સ્તરે પહોંચી ગયું છે, ભલે યુવાનોમાં વેપિંગનું પ્રમાણ વધ્યું હોય. લેન્સેટના લેખકો ભારપૂર્વક જણાવે છે કે પુખ્ત વયના લોકોમાં આવેલો આ ઘટાડો યુવાનોના ધૂમ્રપાનના ટ્રેન્ડને ઉલટાવ્યા વિના થયો છે, જે પુષ્ટિ કરે છે કે નિકોટિન પોતે રોગનું કારણ નથી — તમાકુનું દહન કારણ છે.
લેન્સેટ અભ્યાસ તમાકુની નીતિમાં વારંવાર ધૂંધળી થઈ જતી એક મહત્વપૂર્ણ વિભાજન રેખાને પ્રકાશિત કરે છે: દહનકારી તમાકુથી થતા નુકસાનને ઘટાડવું વિરુદ્ધ નિકોટિનને સંપૂર્ણપણે નાબૂદ કરવું. આ બંને અલગ-અલગ લક્ષ્યો છે જેના માટે અલગ માળખાની જરૂર છે, અને ભારત આ બંનેને એક સરખા ગણીને ધૂમ્રપાન છોડાવવાના પરિણામોને મર્યાદિત કરવાનું જોખમ ઉઠાવી રહ્યું છે. 2009 થી, WHO એ નિકોટિન રિપ્લેસમેન્ટ થેરાપીઝ (NRT) ને તેની આવશ્યક દવાઓની યાદીમાં સામેલ કરી છે, જ્યારે ભારતના DTAB એ શેડ્યૂલ K હેઠળ 2mg નિકોટિન ગમને મુક્તિ આપી છે — જે પુષ્ટિ કરે છે કે દહન રોગનું કારણ બને છે, નિકોટિન નહીં.